Toelichting bij uitvaart en rouw

Toelichting

Het volgende overzicht laat zien wanneer en hoe er door de kerk of gemeenteleden kan worden gesproken of gehandeld rond het overlijden. In de eerste kolom worden de verschillende momenten genoemd, die kunnen worden onderscheiden. De tweede kolom geeft aan welke woorden, handelingen, symbolen en riten bij die momenten worden aangereikt.

Daarna volgt een toelichting op wat in de verschillende orden wordt aangeboden.

Naderende dood

Als de dood dichtbij is

Wanneer iemand ernstig ziek is, zal er een moment komen waarop beseft wordt dat de dood dichtbij is. Het kan moeite kosten daarover te spreken. Het sterven ter sprake brengen wordt soms ervaren als capitulatie voor de dood, terwijl men hecht aan het leven en de hoop op herstel nog niet wil opgeven. Een gebed waarin een angstig vermoeden of een eigenlijk zeker weten verwoord wordt, kan de zieke kracht geven om dit laatste deel van de levensweg te aanvaarden.

Bij iemand die ernstig ziek is, kan de behoefte ontstaan de Maaltijd van de Heer te vieren. Samen met een ambtsdrager kan de pastor naar het huis van de zieke komen of in het ziekenhuis of verpleeghuis om zo mogelijk in een kleine kring van familieleden of vrienden brood en wijn te delen. Voor zo’n viering van de Maaltijd van de Heer in bijzondere omstandigheden worden elders in dit dienstboek orden van dienst aangereikt. Er is geen reden om een dergelijke viering uit te stellen tot de zieke op sterven ligt. Er zijn meer omstandigheden waaronder het goed is om de gemeenschap van brood en wij te vieren met mensen die niet in staat zijn naar de kerk te komen. In het aangezicht van de dood de Maaltijd van de Heer vieren kan wel een bijzondere bemoediging onderweg zijn op dit laatste deel van de levensweg van een mens. De zegening en zalving van zieken kan ook in deze levensfase een plaats krijgen. Daarbij geldt evenzeer dat er geen reden is om deze tot dit moment uit te stellen.

Afscheid nemen

Vaak realiseert men zich heel goed dat het leven ten einde loopt. Soms voelt men zich bezwaard omdat in het verleden iets is blijven liggen, niet is uitgesproken of een plaats heeft gekregen. Dan kan een gebed van schuldbelijdenis ruimte geven en vrede brengen (zie hiervoor ‘Bediening van de verzoening’). Het gebed zal de afsluiting vormen van een gesprek over wat deze mens verontrust of bezwaart. Een andere mogelijkheid is dat iemand behoefte heeft om zich in leven en in sterven nadrukkelijk toe te vertrouwen aan de zorg van de eeuwige God.

Waar bewust afscheid wordt genomen van het leven zal de pastor besluiten met het geven van een zegen. Dat kan de Aaronitische zegen zijn (Num. 6: 24-26) of een specifieke zegen ‘voor wie sterven gaat’. Soms moet worden volstaan met alleen de zegen te geven.

Een plotselinge dood

Soms komt de dood heel onverwacht. Door een hartstilstand of een (verkeers-)ongeluk wordt een leven abrupt beëindigd, of iemand wordt dood in huis aangetroffen. Wie bij dit overlijden aanwezig is of de gestorvene vindt, zou een kruisteken op het voorhoofd van de dode kunnen tekenen en een zegen kunnen uitspreken.

Rond het sterven

Moment van overlijden

De situaties waarin en de omstandigheden waaronder mensen overlijden, zijn heel verschillend. Wanneer iemand in de beslotenheid van een ziekenhuiskamer of thuis, omringd door familie of vrienden, dit leven verlaat, is er de mogelijkheid om de stilte van de dood als een moment van rust te beleven. Er is tijd om bijeen te zijn, de gestorvene nog even aan te raken, steun te zoeken bij elkaar. Een enkele keer is de pastor of een ander gemeentelid hierbij aanwezig. Dan kan deze het moment van overlijden bevestigen met het uitspreken van een gebed. Natuurlijk kan ook een van de andere aanwezigen voorgaan in gebed of kan gezamenlijk het Onze Vader gebeden worden.

Verzorging van het lichaam

Wanneer nabestaanden het op zich nemen om te helpen bij het afleggen van het lichaam van de gestorvene, kunnen zij hun respectvolle handelen met woorden of een gebed onderstrepen.

Sluiten van de kist, uitdragen

Het sluiten van de kist, nu of later, en het uitdragen van de dode uit huis, op de dag van het overlijden of op de dag van de uitvaart, kan met een gebed worden begeleid.

Tussen dood en uitvaart

Bekendmaking in de kerk

Op de zondag na het overlijden van een gemeentelid gedenkt de gemeente haar of hem in de eredienst. Om de gemeente te informeren over de naam (namen) die in de voorbede zal worden genoemd, worden voorafgaande aan de voorbede de doopnamen, overlijdensdatum (en leeftijd) van de gestorvene genoemd. Moet de begrafenis of crematie nog plaatsvinden, dan kan ook dag en tijd daarvan worden meegedeeld. De gedachtenis vindt plaats in de voorbede en/of het tafelgebed.

Soms heeft een overlijden al zoveel beroering gebracht in de gemeenschap, dat het bekendmaken van dit overlijden in de samenkomst van de gemeente niet kan worden uitgesteld tot de voorbede. Dan wordt de bekendmaking van overlijden voor het begin van de dienst gedaan als laatste van eventuele andere mededelingen. De afkondiging wordt besloten met te zeggen dat wij de naam van de gestorvene straks voor Gods aangezicht zullen gedenken in de voorbede of het tafelgebed.

De naam van de gestorvene kan worden bijgeschreven in een gedachtenisboek dat op een vaste plaats in de kerk ligt, of op een gedachteniskruis dat in de kerk wordt opgehangen. Zo’n kruis blijft in de kerk hangen tot Allerheiligen en wordt daarna aan de nabestaanden meegegeven.

Avondgebed

De nabestaanden van de gestorvene zijn in de dagen tussen overlijden en uitvaart meestal veel bij elkaar. Op allerlei manieren wordt uiting gegeven aan verwarring en verdriet en er wordt veel gesproken over wat de gestorvene heeft betekend voor hen en waar zij haar of zijn aanwezigheid zullen missen. Juist in deze dagen kan er behoefte aan zijn om de eigen gevoelens te overstijgen en woorden van troost en hoop aangereikt te krijgen, die de eigen gedachten doorbreken en in een ander licht zetten. Een liturgische vorm kan daarbij behulpzaam zijn. Al eeuwenlang laten monniken en monialen zich door de getijden uit hun werk roepen om hun doen en laten te relativeren en heel hun wezen te richten op de Eeuwige. Zo kunnen zij die rouwen om de dood van een geliefde zich in hun verdriet richten op God ‘die trouw houdt tot in eeuwigheid en niet laat varen de werken van zijn handen’. Het avondgebed zal ook een rustpunt zijn voor de nabestaanden die druk zijn met het regelen van zoveel praktische zaken.

Er worden voorbeelden gegeven van een avondgebed in de dagen tussen overlijden en uitvaart. Een morgen- of middaggebed is aan de hand van deze voorbeelden en met behulp van deel I van Dienstboek – een proeve aan te passen.

Een avondgebed kan op een of meerdere avonden een plaats krijgen. Het kan bijvoorbeeld een goede afsluiting zijn van het ontvangen van condoleancebezoek. Familie en vrienden kunnen met elkaar een avondgebed bidden of iemand uit de gemeente vragen, of de pastor, om hen daarin voor te gaan.

Indien mogelijk wordt het avondgebed gebeden op de plaats waar de gestorvene is opgebaard. De aanwezigen zitten of staan in een kring rond de gestorvene. Waar dat niet haalbaar is, komt men op een andere plek samen, bijvoorbeeld bij iemand thuis. Wordt er een avondgebed in de kerk gehouden, dan kan de gestorvene worden overgebracht naar de kerk.

Orden

Drie vormen van een avondgebed worden aangeboden. Een zeer eenvoudige vorm om alleen of in kleine kring te gebruiken, een meer uitgebreide vorm en een complete orde die ook gebruikt kan worden voor een avondgebed in de kerk. Voor zo’n avondgebed, bijvoorbeeld op de avond voor de uitvaart, kunnen ook anderen dan de naaststaanden worden uitgenodigd.

Kaarsen

Het avondgebed laat het licht van de opstanding van Christus vallen over dit overlijden. Daarom brandt het licht van kaarsen tijdens de viering. Is er een paaskaars of huispaaskaars, dan wordt die voor het avondgebed begint aangestoken. Christus ontvangt ons immers met het licht van zijn aanwezigheid. Later in de viering kan er aan de paaskaars een andere kaars aangestoken worden als een antwoord op het licht waarmee wij worden verwelkomd. Als de gestorvene ooit een doopkaars ontving, kan die nu ook worden aangestoken.

Psalmgebed

Het psalmgebed kan gelezen of gezongen worden. Voor een gezongen psalm lenen zich bijvoorbeeld de psalmen uit het Liedboek voor de Kerken of de onberijmde psalmen die in Dienstboek, een proeve, deel I worden aangereikt.

Gebeden

De aangegeven volgorde kan ook worden omgekeerd. Dan wordt met het avondgebed begonnen en besloten met het Gebed des Heren. Het Onze Vader kan staande, hand in hand gebeden worden.

Besluit

De aanwezigen blijven na de zegenbede nog enige tijd in stilte zitten of gaan in stilte uit elkaar.

Nachtwake

Wordt de gestorvene thuis opgebaard, dan kan er bij hem of haar gewaakt worden. Ooit werd er gewaakt uit angst dat de geest van de dode weer zou terugkeren. Als er nu gewaakt wordt, is dat om te wachten op het licht van Gods nieuwe morgen. Het licht van een brandende kaars of huispaaskaars bij de gestorvene verkondigt in het donker van de nacht de opgestane Heer.

Waken is ook een manier van afscheid nemen. Wie waakt, went voorzichtig aan de dood van een geliefd mens. Dat waken bij een dode veel kan betekenen, wil niet zeggen dat degenen die waken zich daarvan voortdurend rekenschap moeten geven. Wie alleen waakt, kan een mooi boek meenemen en als meerderen samen waken zullen er bijna zeker gesprekken ontstaan over dood en leven.

De nachtwake kan elke nacht plaatsvinden tot aan de begrafenis of crematie. Wordt de gestorvene de nacht voor de uitvaart in de kerk opgebaard, dan is een wake daar zeker op zijn plaats. De wake kan worden ingeleid met een avondgebed of een eenvoudig gebed .

Uitvaart

Uitvaartdienst

Het blijft moeilijk aan de dienst op de dag van de begrafenis een naam te geven, die recht doet aan het karakter van de dienst. De term ‘rouwdienst’ wordt weinig meer gebruikt in het besef dat niet alleen de rouw kenmerkend is voor deze dienst. Spreken van ‘gedachtenisdienst’ suggereert dat het gedenken van de gestorvene de dienst bepaalt. Het woord ‘gedachtenis’ krijgt in het kader van begrafenis of crematie zo een beperkte betekenis. Weliswaar is heel de uitvaartdienst een vorm van gedenken, maar die brede, verkondigende betekenis wordt met ‘gedachtenisdienst’ niet uitgedrukt. Met ‘dienst van woord en gebed’ wordt nu juist onbenoemd gelaten dat het gedenken van de gestorvene een wezenlijk aspect van deze dienst is. De term ‘uitvaartdienst’ wordt door sommigen als te zakelijk ervaren, maar weet wel zonder beperkingen het eigene van deze dienst aan te duiden. Vooralsnog lijkt er geen ander woord te zijn, dat de optiek van deze dienst beter weergeeft: ‘Uitvaartdienst, bij de begrafenis/crematie van …’.

Klokgelui

Het luiden van de kerkklokken heeft vanouds twee functies. Zij roepen op tot de openbare eredienst en maken attent op bijzondere gebeurtenissen. Beide functies spelen bij de uitvaart een rol. Voor aanvang van de dienst kondigt klokgelui de uitvaartdienst aan, bij het vertrek van de stoet laat het klokgelui weten dat iemand die deel uitmaakte van de plaatselijke samenleving naar haar of zijn graf wordt gebracht.

In het licht van de opstanding

Meestal zal het lichaam van de gestorvene in de kerk aanwezig zijn. Het wordt dan zo in de nabijheid van doopvont en paaskaars geplaatst, dat de gestorvene in de kring van de gemeente wordt opgenomen, dus met het hoofdeinde van de kist naar de gemeente toe. Het lichaam van de gestorvene is aldus gericht op de plaats waar het Woord wordt verkondigd: de avondmaalstafel of de kansel.

Met de plaats van de gestorvene in de kerk, bij paaskaars en doopvont, wordt het karakter van de dienst zichtbaar gemaakt. Wij zijn in het huis van de Levende, waar de gemeente op de dag des Heren samenkomt om de opstanding van Christus te vieren. Het licht van Pasen straalt over ons, ook in dagen van rouw. Dit zal in de uitvaartdienst met woorden gezegd worden, maar nog meer dan woorden zeggen de symboliek van licht en doopwater dat de gemeente haar gestorven leden uitgeleide doet in het licht van Pasen. Ten diepste is de uitvaartdienst daarmee doopgedachtenis: ‘We zijn door de doop in zijn dood met Hem begraven om, zoals Christus door de macht van de Vader uit de dood is opgewekt, een nieuw leven te leiden.’ (Rom. 6: 4). Met het aansteken van licht aan het begin van de dienst en het sprenkelen van doopwater aan het eind wordt heel de uitvaart in het perspectief van de opstanding gezet.

De kracht van deze symboliek pleit ervoor de uitvaartdienst in het kerkgebouw te laten plaatsvinden. Dit is de plaats waar week in week uit de gemeente samenkomt om Pasen te vieren, hier wordt het vertrouwen gevoed in de God die ons nooit verlaat. Hier wordt de symboliek van paaskaars, doopvont en tafel gedragen door een vierende gemeente. Vaak zal het ook de plaats zijn waar de gestorvene deel heeft uitgemaakt van de gemeente die hier samenkomt. Vanuit de kring van die gemeente wordt zij of hij nu ook uitgeleide gedaan.

De doopvont is gevuld met water, de paaskaars brandt. Naast de gestorvene en op de tafel kunnen kaarsen staan. Deze kunnen al branden of worden aan het begin van de dienst aangestoken. De liturgische kleur is wit, de kleur van de opstanding. Paars is een tweede mogelijkheid, als er reden is om gevoelens van diepe rouw te vertolken. Bloemen worden zo op en rond de kist met de gestorvene gelegd dat zij de voorganger en anderen die in deze dienst een rol vervullen niet in hun loop belemmeren.

De voorgestelde uitvaartdiensten gaan ervan uit dat het lichaam van de gestorvene in de kerk aanwezig is. Er zijn situaties denkbaar waarin dat niet mogelijk is, bijvoorbeeld als het lichaam vermist wordt of wanneer de uitvaartdienst ná de begrafenis plaatsvindt. De rubriek ‘uitgeleide’ vervalt dan.

Intrede

Aan het begin van de uitvaartdienst wordt het lichaam van de gestorvene door familie en vrienden de kerk binnengedragen, voorgegaan door de voorganger en de dienstdoende ambtsdrager en gevolgd door de allernaaste familie.

Door een ambtsdrager of door de familie worden de kaarsen aangestoken met het licht van de paaskaars, zowel de kaarsen op tafel als de eventuele kaarsen die bij de gestorvene staan.

De groet van de voorganger wordt gevolgd door een bij de aanwezigen en de situatie passende persoonlijke begroeting. Aansluitend volgen bemoediging en gebed van toenadering. Na het intredelied gaan allen weer zitten.

Hier, aan het begin van de uitvaartdienst past ook de persoonlijke gedachtenis van de gestorvene. Haar of zijn leven en werken, sterke kanten en zwakheden, haar zoeken naar de zin en de bedoeling van het leven, haar plaats in de kleine kring van geliefden en in de grotere wereld van werk en samenleving vormen een onlosmakelijk geheel met de gelovige die wij hier voor Gods aangezicht gedenken. Een mens kan niet verdeeld worden in een profaan mens waarover buiten de dienst gesproken mag worden en een gelovig mens die wij in de dienst gedenken. Wanneer hier aan het begin van de dienst een persoonlijk beeld getekend wordt van de gestorvene, zal dat beeld de achtergrond vormen voor de verdere uitvaart.

De persoonlijke gedachtenis van de gestorvene hier een plaats geven, zal invloed hebben op de inhoud van de gedachtenis. Het zal erom vragen het mens-zijn van deze gestorvene centraal te stellen. Hoe is zij of hij mens geweest voor Gods aangezicht en voor de mensen die hem of haar omringden? Wat heeft haar bewogen, hoe is hij voor anderen de naaste geweest? Wat was zij voor mens, waar stond hij voor? Een gedetailleerde levensloop is hier niet op zijn plaats en evenmin een opsomming van de activiteiten die de gestorvene voor bedrijf of vereniging heeft ontplooid. Het is niet goed de gestorvene toe te spreken. De gedachtenis van de gestorvene is geadresseerd aan de nabestaanden, vrienden en kennissen, de hier samengekomen gemeente. Zij zijn hier bijeen omdat een naaste uit hun kring is weggevallen. Het zal moeite kosten en tijd om die pijnlijke werkelijkheid te aanvaarden. De gestorvene toespreken lijkt die werkelijkheid te ontkennen. Het is pastoraal om niet tot haar, maar over haar te spreken, juist nu de nabestaanden hun dode uit handen moeten geven.

Het moet van tevoren bekend zijn wie het woord moet voeren en hoeveel tijd voor de persoonlijke gedachtenis beschikbaar is. De pastor kan samen met de familie zonodig een keuze maken en overleggen met de sprekers.

Ook een dankwoord namens de nabestaanden kan hier worden uitgesproken. Er is geen reden om dit tot het laatst te bewaren. Hier kan in alle rust en voor iedereen verstaanbaar gesproken worden; op de begraafplaats kunnen de woorden verwaaien of overstemd worden door omgevingsgeluid.

De persoonlijke gedachtenis van familie en vrienden kan worden afgewisseld met strofen van een lied of verbonden worden met het kyrie. Immers, in het Kyrie wordt Christus gehuldigd als degene die zich ontfermt over de schepping die ‘in barensnood’ verkeert. Het licht van Pasen heft de nood van de wereld niet op, maar versterkt in ons de zekerheid dat wij niet vergeefs roepen om Gods ontferming. Ook in een uitvaartdienst zal de wereld niet buitengesloten worden, maar het verdriet om deze mens die gestorven is, zal wel in al ons Kyrie-roepen meeklinken. De woorden ter nagedachtenis aan deze mens zijn ook een roep om ontferming, voor allen die ontsteld zijn door haar of zijn gestorven zijn. Na elk persoonlijk woord kan er een kaars aangestoken en een kyrie eleison gezongen worden. Of er een Gloria op het Kyrie volgt, zal afhangen van de situatie. In de klassieke requiemmis ontbreekt het Gloria. Wanneer de uitvaartdienst gedragen wordt door het licht van Pasen is een Gloria goed denkbaar. Naast veel verdriet is er meestal toch ook reden tot dankbaarheid om het leven dat deze mens uit Gods hand ontvangen heeft. De strofen van een lied kunnen op een overeenkomstige wijze gebruikt worden.

Zijn er geen sprekers en wil of kan de familie ook geen persoonlijke gedachtenis uitspreken, dan verwoordt de voorganger wat in het gesprek met de nabestaanden naar voren is gekomen. De persoonlijke gedachtenis wordt eventueel besloten met een gebed en een lied of muziek waarvan bekend is dat het een lievelingslied of lievelingsmuziek van de gestorvene was.

De Schrift

De uitvaartdienst is een ‘gelegenheidsdienst’. De reden waarom de gemeente samenkomt bepaalt in sterke mate de inhoud van de dienst. De gedachtenis van deze gestorvene, het verdriet van de nabestaanden, hun verrast zijn door de dood, of juist hun opluchting omdat de dood een einde heeft gemaakt aan lijden en onzekerheid, zijn de belangrijke thema’s van de uitvaartdienst. Ook de schriftlezing zal meestal door de situatie bepaald zijn. De keuze zal getuigen van het geloof of de hoop van de gestorvene of troost geven en perspectief bieden aan de nabestaanden. De lezing of lezingen zijn dan ook vaak door de gestorvene of door de familie aangereikt. Anders zal de voorganger bij de gelegenheid passende lezingen kiezen.

In de prediking is de pastor tolk van de nabestaanden, maar ook verkondiger van het Evangelie. Zij zal niet alleen de gevoelens van de nabestaanden vertolken en woorden spreken van troost en bemoediging, maar ook de belofte van het Evangelie verkondigen. Ook in de uitvaartdienst is de predikant herder én leraar. Het kan de voorganger helpen haar dubbelrol hanteerbaar te houden de persoonlijke gedachtenis aan het begin van de dienst en de verkondiging op deze oplaats te onderscheiden. In de persoonlijke gedachtenis, voorzover de voorganger daar een eigen rol in speelt, en in de voorbede kan het zwaartepunt liggen bij de pastorale rol, in de prediking kan dat verschuiven naar de rol van verkondiger. Bij de persoonlijke gedachtenis kan vanuit de persoon van de gestorvene verwezen worden naar de troost van het Evangelie, in de prediking kunnen vanuit de verkondiging van de Schriften de nabestaanden van deze gestorven mens vertroost worden.

Dankzegging en voorbede

Het persoonlijke karakter van de uitvaartdienst zal ook in de voorbede hoorbaar worden. De persoon van de gestorvene, zijn of haar leven en werken, de relaties die voor hem of haar belangrijk waren, zullen de inhoud van de voorbede mee bepalen. De voorbede kan de volgende elementen bevatten.

- dank voor het leven van de gestorvene, met zijn goede en zijn kwade dagen, zijn vreugde en verdriet, de rol die zij of hij mocht vervullen voor de naaststaanden en voor de gemeenschap;

- gebed voor hen die rouwen, hun schrik en hun verdriet, hun opluchting misschien of hun boosheid;

- voorbede voor allen die leven in de schaduw van de dood;

- gebed om te mogen leven in het licht van de opstanding en zo getroost het bestaan te aanvaarden.

Inzameling van de gaven

Het is niet gebruikelijk om in een uitvaartdienst te collecteren.

Soms kiest men ervoor het wel te doen, om bij het eigen verdriet

de zorg voor de naaste niet te vergeten. Wanneer de Maaltijd van

de Heer gevierd wordt, worden voorafgaande aan of tijdens het gereedmaken van de tafel wel de gaven van de gemeente ingezameld.

Maaltijd van de Heer

In het licht van de opstanding van Christus viert de gemeente de Maaltijd van de Heer. Bij het breken van het brood is de Levende in haar midden (Lucas 24:35). De Maaltijd van de Heer wordt gevierd in verbondenheid met wie ons zijn voorgegaan. De doopgedachtenis dat wij met Christus zijn gestorven en opgestaan wordt erdoor versterkt. Het tafelgebed zal worden gevolgd door het Gebed des Heren. Dit kan betekenen dat bij een uitvaart het Onze Vader tweemaal gebeden wordt bij de Maaltijd van de Heer en verzameld rond het graf.

Uitgeleide

Het uitgeleide aan het eind van de uitvaartdienst is een overgangsmoment. Het symboliseert het loslaten van de gestorvene door wie met haar of hem verbonden waren. De christelijke gemeente zal echter benadrukken dat dit loslaten een overdragen is. ‘Wij geven haar uit handen en leggen haar in handen van de levende God.’ Het afscheid heeft de vorm van een commendatio, het aanbevelen van de gestorvene in de gedachtenis van de eeuwige God. Ook als dat de vorm krijgt van een gebed, staat het ver van het ‘bidden voor de doden’ waartegen de reformatie zich zo heeft verzet. Dit gebed is geen ‘hulp of bijstand’ aan de dode, maar aan de levenden, die hun vertrouwen uitspreken dat ook deze gestorvene geborgen mag zijn in de ontferming van de Eeuwige.

Juist hier past een herinnering aan de doop. In de doop rust ons vertrouwen dat de dood het einde niet is. De herinnering aan de doop kan zichtbaar worden door de kist met de gestorvene te besprenkelen met doopwater. De voorganger sprenkelt, met de hand of met een palmtakje, in de vorm van een kruis water uit de doopvont, terwijl de daarbij aangereikte woorden gesproken worden.

Op deze wijze het overlijden van een mens in het licht van Christus’ opstanding gedenken veronderstelt dat de gestorvene gedoopt was.

Het uitgeleide wordt door de voorganger uitgesproken terwijl hij of zij aan het voeteneinde van de kist met de gestorvene staat. De naaststaanden kan worden gevraagd met haar een kring te vormen rond de kist. Allen gaan staan.

Voorlopige afsluiting

De zegen over de gemeente zal pas op de begraafplaats of in de aula van het crematorium worden gegeven. De uitvaartdienst wordt voortgezet, ook al wordt het kerkgebouw nu verlaten. Ook de begraafplaats of het crematorium is, als de gemeente er samenkomt, huis van de Heer. Het is echter denkbaar dat de afstand tussen kerk en begraafplaats of crematorium groot is. Voor hen die straks het laatste deel van de uitvaartdienst niet zullen meemaken, kan er dan een woord-om-te-gaan worden gesproken, een voorlopige afsluiting.

De gestorvene wordt uitgedragen onder het zingen van een lied. Dat kan het ‘In Paradisum’ uit de requiemmis zijn. Nederlandse teksten daarvan zijn in dit dienstboek opgenomen. Of er wordt een paaslied gezongen.

Bij het uitdragen is de volgorde dezelfde als bij het binnendragen. Voorganger en ambtsdrager(s) eerst, daarna de kist met de gestorvene, gevolgd door de naaste verwanten. Als er bloemen zijn, kunnen die door familie en vrienden worden gedragen. Een mededeling daarover kan in de orde van dienst zijn opgenomen of voor het uitgeleide zijn gedaan. Na uitgeleide en voorlopige afsluiting of na het uitdragen passen geen mededelingen.

Rond het graf of in het crematorium

Is er een gedrukte orde van dienst, dan wordt ook dit deel van de uitvaartdienst opgenomen.

Terwijl de kist met de gestorvene in het graf wordt neergelaten, wordt een korte tekst uitgesproken waarin het geloof in de opstanding der doden verwoord is. Het neerlaten van de kist met de gestorvene in het graf, helemaal of gedeeltelijk, is wezenlijk. Degenen die hier zijn samengekomen om hun dode te begraven voltooien nu de taak die zij op zich hebben genomen. Het scheppen van wat aarde op de kist, door de voorganger, de naaststaanden en eventueel alle andere aanwezigen maakt dat nog meer duidelijk. De Apostolische Geloofsbelijdenis kan worden uitgesproken of gezongen. Gezamenlijk wordt het Gebed des Heren gebeden. Soms is het mogelijk om rond het graf een lied te zingen. De voorganger besluit de uitvaartdienst nu met de zegen. Mededelingen over de gang van zaken hierna zijn in de kerk gedaan of er wordt volstaan met stilzwijgende aanwijzingen. De zegen is het laatste woord dat hier klinkt.

Familie en/of vrienden kunnen ervoor kiezen als laatsten achter te blijven of als eersten weg te gaan bij het graf. De voorganger kan bij het graf blijven staan terwijl degenen die aanwezig waren bij de begrafenis nog even stilstaan bij het graf, voordat zij de begraafplaats verlaten. Waar de nabestaanden besloten hebben de kist toch niet in het graf neer te laten, kan de voorganger bij het graf blijven tot de medewerkers van de begraafplaats de begrafenis hebben voltooid.

Wanneer in het crematorium de kist met de gestorvene in vloer of achterwand verdwijnt in de richting van de ovenruimte wordt op eenzelfde wijze gehandeld. Een andere mogelijkheid is dat de kist met de dode wordt uitgedragen uit de aula en naar de ovenruimte worden gebracht.

Voor een kleine groep bestaat de mogelijkheid om mee te gaan naar de ovenruimte. Daarover moet wel van tevoren met het crematorium zijn overlegd.

Na de uitvaart

Direct na de begrafenis of crematie

Hoe onvoorstelbaar het ook is, het leven gaat na de begrafenis of crematie van een geliefde verder. Alles zal anders zijn en tegelijk zal het leven zijn loop hernemen. Dat is na de begrafenis of crematie te proeven aan de verandering in stemming die meestal plaatsvindt. Gaandeweg worden de gesprekken levendiger en ervaart men het samenzijn als familie en vrienden van de gestorvene ook als een aangename hereniging. In het jodendom is er het gebruik om na de begrafenis de handen te wassen en zo een overgang te markeren naar het dagelijkse leven. Het ‘leedmaal’ dat in het verleden altijd volgde op de begrafenis was ook zo’n overgangsmoment. Ook nu zijn er nog vaak broodjes bij de koffie. Dit hoeft niet alleen een praktische reden te hebben, maar kan ook helpen de eerste stap te zetten om de draad van het gewone leven weer op te pakken. Aan de gezamenlijke maaltijd komen de gesprekken vanzelf op de dagelijkse dingen. Een gebed bij de opening van deze maaltijd is bij de orden opgenomen. Elders zijn andere gebeden voor bij de maaltijd te vinden.

Persoonlijke gedachtenis

Voor wie een dierbaar mens verliest aan de dood zijn er vele momenten waarop de gedachtenis aan haar of hem levend wordt. Lang niet altijd zijn dit zelf gekozen momenten en vaak overvalt het de nabestaanden. Bepaalde dagen, gebeurtenissen of plaatsen roepen onverhoeds de herinnering wakker aan de gestorvene. Dikwijls is er dan geen gelegenheid om er op dat moment en op die plaats een zinvolle betekenis aan te geven. Daarom kan het goed zijn zelf vaste momenten te kiezen om bewust de naam van de gestorvene te gedenken. Dat kan een persoonlijk moment van gedenken zijn of er kan een kleine kring van familie en vrienden gevormd worden. Soms zal een ambtsdrager of de pastor gevraagd worden de rouwenden bij te staan in zo’n moment van gedenken.

Zeven dagen rouwde Jozef om zijn vader Jacob (Gen. 50: 10). Dat is een afgeronde periode. Zeven is het getal dat naar het goddelijke verwijst, de volheid van de schepping. In het jodendom duurt een feest zeven dagen, maar ook een periode van rouw. Volgens Ambrosius en Augustinus staat de zevende dag voor de eeuwige rustdag die de gestorvene is ingegaan. Op de zevende dag wordt een eerste periode van schrik, verwarring, en verdriet afgesloten. De draad van het gewone leven zal voorzichtig weer moeten worden opgenomen. Het jodendom telt de zeven dagen vanaf de dag van de begrafenis, dat is vanaf de dag dat de gestorvene niet meer zichtbaar aanwezig is. Eerst dan kan er begonnen worden met rouwen en, zonder het verdriet toe te dekken, troosten. Tot aan de begrafenis is dat niet passend: ‘Tracht de treurende niet te troosten, zolang zijn dode vóór hem ligt’ (Misjna Aboth 4: 18). Op de zevende dag na de begrafenis kan tijd genomen worden voor een persoonlijk moment van gedachtenis. De liturgische vorm is die van een eenvoudige gebedssamenkomst.

In de traditie van jodendom en kerk is ook de dertigste dag een dag van gedenken. Het is de afsluiting van een periode van rouw. Het volk Israël rouwde dertig dagen om Mozes (Deut. 34: 8). Ook de dertigste dag wordt geteld vanaf de begrafenis of crematie.

Een jaar na het overlijden is eveneens een belangrijk gedachtenismoment. De nabestaanden hebben nu alle dagen van een jaar, alle hoogte- en dieptepunten voor het eerst zonder de gestorvene meegemaakt. Daarmee wordt een periode van rouw afgerond. Een nieuwe fase in de rouw gaat in. In het jodendom is na een jaar de rouwperiode voor de naaste familie voltooid. Men neemt weer ten volle deel aan de activiteiten van de gemeenschap.

Gedenken van de gestorvenen in de kerk

Het gedenken van de overleden gemeenteleden, eenmaal per jaar, zal een belijdend karakter hebben. Wanneer wij hun namen noemen, zal dat zijn in het licht van Christus’ opstanding en de hoop op de verrijzenis. Met Hem gestorven en opgestaan zijn wij verbonden met allen die in Christus ontslapen zijn. Wij weten ons kerk op de aarde en in de hemel en vieren de verwachting van de nieuwe hemel en de nieuwe aarde. De kerk heeft sedert de negende eeuw de gedachtenis van haar gestorven gemeenteleden gevierd in verbondenheid ‘met alle heiligen’. Als datum werd daarvoor 1 november gekozen. Later werden op de dag erna, Allerzielen, alle overleden gemeenteleden herdacht en werd gebeden voor hun verlossing uit het vagevuur. De Lutherse kerk in Duitsland viert sinds 1816 op de laatste zondag voor Advent ‘Eeuwigheidszondag’ of ‘Dodenzondag’. De Liturgische Kring gaf in 1928 een orde voor de herdenking der gestorvenen uit. Voor een bepaalde datum werd niet gekozen. Gesuggereerd werden 1 november, de eerste zondag in november of de laatste zondag van het kerkelijk jaar. Met name in de laatste decennia heeft het gedenken van de gestorvenen in veel kerken een plaats gekregen, meestal op een van de hiervoor genoemde dagen.

De gedachtenis van de gestorvenen kan plaatsvinden op de zondag het dichtst bij Allerheiligen (1 november). Wat in de katholieke traditie op twee dagen gevierd wordt, Allerheiligen en Allerzielen, vormt ook voor ons het ene perspectief waarin wij onze gestorven zusters en broeders gedenken. Samen met alle heiligen zijn wij één kerk in hemel en op aarde. Bij alle verdriet dat deze gedachtenis weer oproept, is dit een verwachtingsvol perspectief. Wij richten de blik naar voren en roepen het beeld op van de schare die niemand tellen kan (Openbaring 7:9). Degenen die wij niet meer in ons midden hebben, zijn de heiligen, ons voorgegaan. Dit is ook een goede oecumenische keuze. Wij weten ons verbonden met onze katholieke zusters en broeders die in deze dagen eveneens hun gestorvenen gedenken.

Bij het gedenken van de gestorvenen worden liturgie en pastoraat nauw met elkaar verbonden. Door spreken en handelen, muziek en symbolen ervaren de nabestaanden een gemeenschap die zijn doden niet vergeet en zich bewust is van het verdriet en de leegte die door de dood veroorzaakt worden. De familie heeft (op het correspondentieadres dat in de rouwbrief was vermeld) een uitnodiging ontvangen voor deze dienst. De uitnodiging is waar mogelijk aanleiding voor een pastoraal bezoek.

In de viering wordt tussen verkondiging en voorbede een aantal elementen ingevoegd. De gedachtenis concentreert zich in het noemen van de namen van hen die in het afgelopen jaar gestorven zijn. Elke keer nadat een naam genoemd is, wordt een kaars of gedachtenislicht aan de paaskaars aangestoken of wordt met een wakekaarsje het licht overgebracht. Dit kan door een ambtsdrager worden gedaan of door een van de nabestaanden. Als laatste wordt een kaars of gedachtenislicht aangestoken voor allen die niet genoemd zijn. De nabestaanden kunnen na de dienst een kaars of gedachtenislicht mee naar huis nemen.

Plaatsen of bijzetten van een asurn

Wanneer een asurn in een urnenwand wordt geplaatst, of bijgezet in een bestaand graf, is dat na de crematie een belangrijke gebeurtenis. Er is nu een plaats om de naam van de gestorvene te gedenken. Een eenvoudig ritueel wordt aangereikt om bij dit moment stil te staan. Het vindt plaats op de begraafplaats, verzameld bij de urnenwand of het graf. Het tijdstip is in overleg met de beheerder van de begraafplaats vastgesteld. De nabestaanden kunnen zelf dit ritueel uitvoeren of een ambtsdrager of de pastor vragen het samen met hen te doen.

Verstrooien van de as

Datzelfde geldt van het ritueel bij het verstrooien van de as. Zoals bij de begrafenis met de graflegging het begraven wordt afgerond, wordt met het verstrooien van de as de crematie voltooid. Overleg met de uitvaartondernemer is hierbij noodzakelijk.

Plaatsen van een grafsteen of bijschrijven van een naam

Wat uiteindelijk overblijft van een mens is zijn of haar naam en wij vertrouwen dat die naam bij God geborgen is. Een grafsteen met daarin de naam van de gestorvene gebeiteld, zodat die niet in weer en wind vergaat, verbeeldt dat vertrouwen. Wanneer een steen is geplaatst of op een bestaande steen een naam is bijgeplaatst, kan dat een moment zijn om stil te staan bij de naam van de gestorvene en ons vertrouwen in God die geen naam vergeet.